Als diëtisten begeleiden wij cliënten met zeer uiteenlopende zorgvragen – van overgewicht tot ondergewicht, van jong tot oud en van preventie tot begeleiding bij ziekten. Zo behandelen we dagelijks cliënten met een hoge bloeddruk, suikerziekte, een te hoog cholesterol en overgewicht, maar ook begeleiden we mensen met uiteenlopende maag-darmklachten, oncologische aandoeningen, nierziekten, etc.

Niet bij iedereen gaat het eten (nog) zo vanzelfsprekend. Soms kan het nodig zijn om iemand (tijdelijk) te ondersteunen met medische voeding of er zelfs volledig mee te voeden. Voeding gaat namelijk verder dan wat we met mes, vork en lepel kunnen eten. Wanneer het niet (meer) lukt om voldoende voedingsstoffen via de reguliere voeding binnen te krijgen, dan zijn er alternatieven nodig zoals enterale voeding of parenterale voeding. Oorzaken waarom het soms niet lukt om aan de benodigde voedingsstoffen te komen, zijn erg uiteenlopend. Denk bijvoorbeeld aan: slechte eetlust, kauwproblemen of gebitsproblemen, stress, misselijkheid, problemen met boodschappen doen, vergeten om te eten of een verhoogd verlies van voedingsstoffen via braken of diarree.

In deze blog beschrijf ik wat enterale voeding en parenterale voeding is, wat de verschillen zijn, wanneer het wordt ingezet en hoe wij hier als diëtisten in begeleiden en ondersteuning bieden.

Enterale voeding: modules, drinkvoeding en sondevoeding

Enterale voeding is een manier van voeden waarbij medische voeding rechtstreeks in het maag-darmkanaal gegeven wordt. Dit wil zeggen: via mond, maag of darm. Dit kan op diverse manieren: via modules, via drinkvoeding of via sondevoeding. Voeden via modules en/of drinkvoeding gebeurt via de mond, terwijl sondevoeding via een dun slangetje naar de maag of darm loopt.

• Modules

Modules worden gebruikt om de normale voeding verder te verrijken, of om specifieke voedingsstoffen extra binnen te krijgen.

Voedingsmodules zijn poeders of vloeibare dranken die bestaan uit geconcentreerde voedingsstoffen zoals: eiwitten, koolhydraten, vetten en/of vezels. Modules kunnen bestaan uit één specifieke voedingsstof, maar er zijn ook speciale combinatie-modules beschikbaar en modules om de consistentie van dranken in te dikken. Dit wordt bijvoorbeeld gebruikt bij slikproblemen.

• Drinkvoeding

Drinkvoeding is een gebruiksklare, vloeibare voeding voor medisch gebruik met extra energie en voedingsstoffen, vaak zelfs aangevuld met vitamines en mineralen. Er zijn veel verschillende soorten drinkvoeding op de markt, waardoor begeleiding door een diëtist altijd wenselijk is. Zeker omdat drinkvoeding vaak aanvullend gebruikt wordt en het belangrijk is om het gebruik af te stemmen op de hoeveelheid voedingsstoffen die met de normale voeding binnenkomt. Het belangrijkste verschil met een module, is dat drinkvoeding volwaardiger is in de voedingswaarde. Drinkvoeding bevat eiwitten, koolhydraten, soms vetten, vitaminen en mineralen, terwijl een module een geconcentreerde voedingsstof is (zoals alleen eiwit, of koolhydraat) dat wordt toegevoegd. Een module is dus niet volwaardig en bevat sowieso geen vitaminen of mineralen.

De meeste drinkvoeding is op melkbasis, maar er zijn ook varianten op yoghurt-, sap- en sojabasis. Naast vloeibare drinkvoeding, zijn er ook   vla/yoghurt/fruitmousse varianten. Grofweg kunnen we een onderscheid maken in:

• Standaard drinkvoeding
• Energieverrijkte drinkvoeding (met en zonder vezels)
• Energie- en eiwitverrijkte drinkvoeding, met verschillende hoeveelheden eiwitten
• Energie- en eiwitverrijkte drinkvoeding met vezels
• Geconcentreerde drinkvoeding in verschillende consistenties (met en zonder vezels)
• Geconcentreerde eiwitverrijkte drinkvoeding, met verschillende hoeveelheden eiwitten
• Ziektespecifieke drinkvoeding

Aanvullend zijn er ook specifieke drinkvoeding varianten voor kinderen en zuigelingen.

Wist je dat er op dit moment meer dan 95 verschillende soorten/merken van drinkvoeding op de markt zijn?

Wist je dat een volwaardige drinkvoeding met toegevoegde vitaminen en mineralen, al gauw 1/3 van de dagelijkse behoefte van vitaminen en mineralen bevat?

• Sondevoeding

Sondevoeding is een vloeibare voeding die via een dun, buigzaam slangetje (de sonde) in de maag of dunne darm terecht komt. Net zoals drinkvoeding bevat sondevoeding alle voedingsstoffen die het lichaam nodig heeft, zoals: eiwitten, vetten, koolhydraten, vitaminen en mineralen. Het verschil met drinkvoeding is echter dat bij sondevoeding het begin van het maag-darm kanaal, de mond, de slokdarm en soms zelfs de maag, wordt overgeslagen. Sondevoeding kan de normale voeding helemaal vervangen, maar kan ook als aanvulling gegeven worden op normale voeding.

Er zijn verschillende soorten sondes, waarbij de plek waar het slangetje het lichaam binnenkomt en de plek waar de voeding terechtkomt verschillen. We onderscheiden grofweg:

• Neusmaagsonde (via de neus tot in de maag)
• Neusduodenumsonde (via de neus tot in het begin van de dunne darm)
• Neusjejunumsonde (via de neus tot diep in de dunne darm)
• PEG-sonde (via de huid op de buik rechtstreeks in de maag)
• PEG-J sonde (via de huid op de buik tot in de dunne darm)
• PEJ-sonde (via de huid op de buik rechtstreeks in de dunne darm)

Wat voor sonde er geplaatst wordt, is afhankelijk van de onderliggende aandoening en hoe lang iemand sondevoeding moet gebruiken. Ook de manier van toedienen van voeding kan op verschillende manieren, afhankelijk van o.a. de inloopsnelheid, verdraagzaamheid van de voeding bij een persoon en de locatie waar de voeding in het maag-darmkanaal komt. De voeding kan met een voedingspomp, met zwaartekracht of met een spuitje rechtstreeks in de sonde toegediend worden, verdeeld over de hele dag of op specifieke tijdstippen.

Sondevoeding wordt vrijwel alleen toegepast als iemand niet kan of mag eten of als er langdurig veel te weinig voedingsstoffen binnenkomen via de normale voeding. Een plaatsing van een sonde is altijd in overleg met een behandelend (huis)arts en een diëtist.

Net als bij drinkvoeding, zijn er veel verschillende soorten sondevoeding. We onderscheiden:

• Standaard sondevoeding (met en zonder vezels)
• Standaard eiwitverrijkte sondevoeding (met en zonder vezels)
• Energieverrijkte sondevoeding (met en zonder vezels)
• Energie- en eiwitverrijkte drinkvoeding (met en zonder vezels)
• Geconcentreerde sondevoeding (met en zonder vezels)
• Geconcentreerde eiwitverrijkte sondevoeding (met en zonder vezels)
• Energiebeperkte sondevoeding
• Ziektespecifieke sondevoeding

Net als bij drinkvoeding, zijn er ook speciale sondevoeding varianten voor kinderen en zuigelingen.

Parenterale voeding

In tegenstelling tot enterale voeding, is parenterale voeding een vorm van kunstmatige voeding die rechtstreeks via een infuus in de bloedbaan toegediend wordt. Alle benodigde voedingsstoffen komen hierbij direct in het lichaam, zonder gebruik te maken van het maag-darmkanaal.

Deze vorm passen we alleen toe wanneer de darmen (tijdelijk) niet goed werken of niet gebruikt mogen worden. Denk aan situaties bij ernstige darmaandoeningen, een operatie aan het maag-darmkanaal waarbij nog geen belasting mag plaatsvinden of langdurige passageproblemen. Hoe deze voeding eruitziet? Het is vloeibaar, troebel en heeft de kleur van (waterige) melk. Heel anders dan sondevoeding, wat er uit ziet als een dikkere, bruinkleurige vloeistof.

Het toedienen van parenterale voeding gebeurt meestal in het ziekenhuis, omdat er zorgvuldige samenwerking tussen behandelend arts, apotheker, verpleegkundigen en diëtisten nodig is. Toch komt parenterale ook sporadisch in de thuissituatie voor. Hiervoor worden dan diverse extra disciplines betrokken.

Tot slot

Uiteraard krijgt reguliere voeding in principe altijd de voorkeur. Eten en drinken via de mond is immers de meest natuurlijke manier van voeden. Als dit echter niet (voldoende) lukt, bieden de diverse manieren van aanvullend voeden een waardevol alternatief om het lichaam toch van alle essentiële voedingsstoffen te voorzien. Zeker in geval van ziekte (of herstel/voorkomen van ziekte of achteruitgang) is dit essentieel.

Als diëtist maken wij een afweging op basis van de voedingsbehoefte, de huidige voedingsinname en de kans op veranderingen in voedingsbehoefte of voedingsinname op korte termijn. Wanneer de verwachting is dat men de voedingsbehoefte niet met normale voeding kan behalen, maken wij een afweging of dit met een module of drinkvoeding opgelost kan worden.

Zijn de verschillen tussen inname en behoefte echt te groot en niet op te vangen met normale voeding, modules of drinkvoeding? Of zijn er medische factoren die een rol spelen bij het verhinderen van een goede voedingstoestand? Dan maken we de afweging in overleg met een behandelend arts of sondevoeding of parenterale voeding noodzakelijk is.

Het starten van sonde- of parenterale voeding is altijd een zorgvuldige, gezamenlijke beslissing. De voor- en nadelen van elke voedingsvorm worden hierbij zorgvuldig tegen elkaar afgewogen. Factoren zoals de werking van het maag-darmkanaal, de medische situatie en het risico op complicaties spelen hierbij een belangrijke rol.

Ons doel als diëtisten is om, samen met het behandelteam, steeds de meest passende vorm van voeding te kiezen – afgestemd op de persoonlijke situatie, wensen en mogelijkheden van de cliënt.